Telefon
WhatsApp
TEHCİRDEN GERİ DÖNEN ERMENİ VE RUM GÖÇMENLERİN SEVK VE İSKANLARI

Osmanlı Hükûmeti tarafından tehcir edilenlerin yerlerine İade edilmesine dair çıkartılan talimatnamede ilk hedeflenen husus; işgal güçlerinin tahliye ettiği yerlerde hükûmet otoritesinin yeniden oluşturulması ve asayişin sağlanması olmuştur. Hükûmetin otoritesini tesis etmek amacıyla, geri dönüşler için verilen talimatların ivedi ve öncelikli olarak yerine getirilmesinin bir zorunluluk olduğu mülki makamlara yapılan tebligat ile bildirilmiştir. Geri dönüşlerin intizamlı olması ve sağlıklı bir şekilde icra edilmesi amacıyla, muhacirlerin azar azar memleketlerine iadesi planlanmıştır. Geri dönüş ile ilgili uygulamanın tasarlandığı gibi yerine getirilmesi maksadıyla muhacirlerin yerleri üç bölgeye ayrılmıştır;

1.Canik, Sivas, Mamuretülaziz, Diyarbakır, Musul ve Trabzon havalisine denizden ulaşmaya elverişli sevkiyat merkezleri ve iskeleleri,

2. Kastamonu, Ankara, Halep, Adana vilayetleri; Niğde, Kayseri, Maraş ve Urfa sancakları,

3. Bolu, İzmit, Eskişehir, Kütahya, Karahisar-ı Sahib, Hüdavendigar, Karesi, Aydın, Konya, Teke, İçel vilayet ve livaları[2].

Doğu vilayetlerine dönecek olan Ermenilerin, lojistik ihtiyaçları sağlandıktan ve emniyet tedbirleri alındıktan sonra geri dönüşlerinin yapılması kararlaştırılmıştır. Erzurum, Diyarbakır, Mamuretülaziz, Van ve Diyarbakır vilayetlerindeki nakliye yetersizliği, iskân sıkıntısı ve iaşe darlığı gibi sorunlardan dolayı bu bölgelere geçici olarak dönüş yapılmaması istenmiştir. Bu bölgelerde sorunlar giderildikten sonra dönüşlere müsaade edilmiştir[3].

Geri dönüşleri sağlanan muhacirlerin memleketlerine gönderilmeleri için aktarım merkezi olarak belirlenen İstanbul’da, çok sayıda Ermeni ve Rum muhacir toplanmıştır. Nakil vasıtalarının eksikliğinden dolayı muhacirlerin gidecekleri yerlere gönderilmelerinde sıkıntılar yaşanmıştır. İstanbul’a gelen göçmenler, kiliselerde Ermeni mekteplerinde, kurulan çadırlar ile barakalarda iskân edilmişlerdir. Örneğin; Yalova’dan gelen kalabalık bir muhacir grubu ve 300’den fazla göçmen, Kumkapı Kilisesine yerleştirilmiştir[4]. Göçmenlerin geri dönüşleri ile ilgili yasal düzenlemeler yapılırken, Ermenilere konulan yurtdışı seyahat yasağının kaldırılması basında önemli bir gelişme olarak değerlendirilmiştir[5]. Yine Osmanlı Hükûmeti tarafından 24 Kasım 1918 tarihinde vilayetler ve mutasarrıflıklara gönderilen bir yazıyla, Hristiyanlardan göç sırasında din değiştirenlerden eski dinlerine dönmek isteyenler olduğu takdirde bunların tabii oldukları kiliselerden ilmühaber getirmeleri ve kayıtlarının buna göre düzenlenmesi talimatı verilmiştir[6].

Ermeni göçmenlerin her türlü ihtiyaçlarının ve yerleşimlerinin sağlanması için Muhacirin Müdüriyeti tarafından özverili çalışmalar yapılmıştır. Ermeni kiliselerinde iskân edilen göçmenlere bulaşıcı hastalıklardan korunmaları için aşılar yapılmış ve sağlık tedbirleri alınmıştır. İstanbul’un Anadolu yakasında iskân edilen Ermeni muhacirler sırayla hamama götürülmüş ve doktorlar tarafından muayeneleri yapılarak sağlık kontrolünden geçirilmişlerdir[7]. Tehcir edilenlerin geri dönüşlerinde büyük çaba harcayan Muhacirin Müdüriyeti, Müslim ve Gayrimüslim yaklaşık 1.500.000 kişinin birçok sorunuyla başa çıkmaya çalışmıştır. 1918 yılının aralık ayında basında yer alan haberlere göre, Osmanlı Hükümeti’nin gayretiyle geri dönüşü sağlanan Ermeni ve Rum sayısı 58.000 kişiye ulaşmış, Konya’da sevk edilmek üzere 2000’den fazla Ermeni bekletilmekte ve Haydarpaşa’ya trenle 400-500 civarında Ermeni gelmiştir[8]. 1918 yılının sonlarında İstanbul’dan taşraya sevk edilen Ermenilerden İzmit’e 9.526, Sivas’a 239, Van’a 600, Bitlis’e 551 ve Bursa’ya 2.119 kişi yerleştirilmiş olup, toplam iskân edilenlerin sayısının 60,343 olduğuna dair haberler basında yer almıştır[9]. İzmit ve Bursa gibi şehirlerin İstanbul’a yakınlığı nedeniyle buralarda çok sayıda Ermeni nüfusun iskanı sağlanmıştır. 1918 yılının sonlarında kış şartlarının ağır geçmesi ve ulaşım araçlarının yetersizliği nedeniyle hala sevk edilmeyi bekleyen Ermeni ve Rum sayısı ise 55.000 civarındadır[10].

Mondros Mütarekesi’nin imzalanmasından hemen sonra Gayrimüslim ve Müslüman muhacirlerin çok kısa bir zaman içerisinde ve yoğun bir şekilde İstanbul’a gelmiş olmaları, şehrin yeni duruma hazırlıksız yakalanmasına sebep olmuştur. Göçmenlerle beraber şehirde oluşan karmaşa ortamı ve intizamsızlık; iskân yetersizliğine, iaşe azlığına, sağlık sorunlarına ve izdihama yol açmıştır. Büyük bir sefaletin ve istenmeyen kötü sonuçların yaşanacağını öngören yerel yetkililer tarafından Harbiye ve Bahriye Bakanlıklarından yardım istenerek, muhacirlerin, özellikle deniz ulaşım araçları başta olmak üzere bütün nakil vasıtalarıyla bir an önce memleketlerine gönderilmesi talep edilmiştir. İstanbul’da ortaya çıkan iskân sorununu çözmek için düşünülen çarelerden birisi de Selimiye kışlasında bulunan askerlerin memleketlerine nakli olmuştur. Ocak 1919 ayında, tahsisatları Muhacirin Müdüriyeti tarafından karşılanan Ermeni muhacirlerden 1.000 kişinin Seza-i Nur vapuruyla memleketlerine gönderilerek, yerleşmelerine yardımda bulunulacağı[11], Gülcemal vapuruyla Gemlik, Mudanya, Yalova ve Orhangazi şehirlerinde bulunan göçmen Ermenilerden 2.300 kişinin sevk olunduğu, onların yerlerine yerleşmesiyle açıkta kalacak olan Müslüman mültecilerin iskan işlerinin çözümü için mahalli idarecilerle görevli memurların beraber çalışacakları, Konya’dan memleketlerine gönderilen muhacirlerin sayısının 10.000 civarında olduğuna dair haberler basında yer almıştır[12].

Osmanlı Hükûmeti marifetiyle 1919 yılının şubat ayında memleketlerine yerleştirilen muhacir Ermenilerin oranında önemli ilerlemeler kaydedilmiş olup yerlerine iade olunanların sayısı 79.453 kişiyi bulmuştur. Buna göre Ermenilerin iskân edildikleri yerler şöyledir[13];

İstanbul Vilayeti                                                :206 kişi

Edirne Vilayeti                                      :2.111

Adana Vilayeti                                      :847

Adana Vilayeti                                      :40.000

Ankara Vilayeti                                     :1.186

Aydın Vilayeti                                       :131

Erzurum Vilayeti                                   :2.492

Bitlis Vilayeti                                        :551

Hüdavendigâr Vilayeti                           :8.873

Sivas    Vilayeti                                     :2.464

Konya  Vilayeti                                     :986

Trabzon Vilayeti                                    :1.968

Van Vilayeti                                          :600

İzmit Livası Vilayeti                               :13.670

Urfa Vilayeti                                         :260

Eskişehir Vilayeti                                  :211

Ayıntab Vilayeti                                     :295

Bolu Vilayeti                                         :1

Kayseri Vilayeti                                     :25

Karahisar-ı Sahib Vilayeti                      :283

Karesi   Vilayeti                                     :806

Kütahya Vilayeti                                   :721

Maraş   Vilayeti                                     :241

Canik Vilayeti                                       :527

Lâpseki Vilayeti                                                : 0

Menteşe Vilayeti                                   : 0

Toplam                                               :79.453 kişi

Gazetelerde çıkan haberlere ve Dahiliye Nezareti’nin düzenlediği 19 Mart 1919 tarihli ayrıntılı rapora göre, ilk 1,5 ay içerisinde 170.000 [14] ve sonrasındaki 3,5 ay zarfında toplam 232.000 civarında Ermeni ve Rum muhacir memleketlerine yerleştirmiştir[15]. Hükûmetin çalışmalarından bağımsız kendi imkanlarıyla dönen muhacirlerin sayısı ise 55.000 kişidir. Ermeni ve Rum göçmenlerin yerlerine yerleştirilmesinden sonra 1,5 milyon Müslüman muhacirin iskân edilmeleri ile ilgili çalışmalara başlanmıştır.

Savaştan çıkan bir ülkenin imkansızlıklarına ve yaşanan güçlüklere rağmen, Osmanlı Hükûmeti, savaş sırasında zorunlu olarak tehcire tabi tutulan Ermeni ve Rumların geri dönüşleri ile ilgili kararı alması sonrasında iyi niyetli ve fedakârca çalışmalar yapmıştır. Ancak, insani olarak alınan karara ve geri dönüşün sağlıklı bir şekilde yapılması için gösterilen çabalara rağmen, İşgalci devletler tarafından finanse edilen yurt içi ve yurt dışındaki bazı basın organlarında, Anadolu’daki Hristiyanlara baskı ve tacizde bulunulduğuna dair haberler yer almıştır. Gerçek bilgilerin ekleme ve çıkarmalarla değiştirilmesi suretiyle manipülasyon yapılmasına ve asparagas haberlere tepki gösteren Anadolu’da yaşayan gayrimüslim vatandaşlar, resmi makamlara ve sivil toplum örgütlerine gönderdikleri telgraflarda, kendilerine karşı bir baskının olmadığını, aksine devlet görevlileri ile Müslüman vatandaşlardan yardım gördüklerini bildirmişlerdir. Resmi kaynaklara ve dönemin basınında yer alan bilgilere göre; Ermeni ve Rum muhacirlerin ekseriyetinin 1919 yılında memleketlerine geri döndüğü, ancak, peyderpey 1921 yılının ortalarına kadar muhacirlerin dönmeye devam ettikleri anlaşılmaktadır. ABD arşivleri ile Ermeni Patrikhanesi kayıtlarına göre, 1921 yılında Adana vilayetine dönen Ermenilerin sayısı 150.000 kişi olup, yine 1921 yılında Anadolu ve Ortadoğu’nun diğer bölgelerinde yaşayan toplam Ermeni nüfusun, göç ettirilmemiş olanlar ile birlikte 644.900 kişi olduğu tespit edilmiştir[16].

 

 

Hüseyin ALPASLAN

Tarihçi-Yazar

alpasker.84@hotmail.com

 

Kaynakça

 

[1] Yenigün, 24 Teşrîn-i evvel (Ekim) 1918.

[2] Nedim İpek, İmparatorluktan Ulus Devlete Göçler, Serander Yayınevi, Trabzon, 2006, s. 169.

[3] Haluk Selvi, Birinci Dünya Savaşı’ndan Lozan’a Ermeni Sorunu, Sakarya Üniversitesi Yayınları, 2004, s.107.

[4] Bülent Bakar, Ermeni Tehciri Atatürk Araştırma Merkezi, Ankara, 2013, s.177.

[5] Vakit, 30 Kanûn-ı Sâni (Ocak) 1919.

[6] BOA., DH.SN.THR,86/77, lef 8.

[7] Hadisat, 5 Kanûn-ı Evvel (Aralık) 1918.

[8] Yeni Gazete, 19 Kanûn-ı Evvel (Aralık) 1918; Tasvir-i Efkâr 19 Kanûn-ı Evvel (Aralık) 1918.

[9] Ati, 22 Kanûn-ı Evvel (Aralık) 1918.

[10] Tasvir-i Efkâr, 26 Kanûn-ı Evvel (Aralık) 1918.

[11] Vakit, 14 Kanûn-ı Sâni (Ocak) 1919.

[12] Vakit, 17 Kanûn-ı Sâni (Ocak) 1919.

[13] Bakar, a.g.e., s.190-191

[14] Vakit, 2 Şubat 1919.

[15] BOA., Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO), 341903, akt. Bakar, a.g.e., s.188.

[16] Hikmet Özdemir ve diğ., Ermeniler: Sürgün ve Göç, TTK Yayınları, Ankara, 2004, ss.120-127.

 

 

 

0 Yorum

Henüz Yorum Yapılmamıştır.! İlk Yorum Yapan Siz Olun

Yorum Gönder

Lütfen tüm alanları doldurunuz!

Kahramanmaraş Nöbetçi Eczaneler

Sidebar Alt Kısım İkili Reklam Alanından İlki 150x150

E-Bülten Aboneliği